(රයිට් ටු ලයිෆ් මානව හිමිකම් මධ්යස්ථානය විසිනි)
2026 ජනවාරි 11 වන දින පොළොන්නරුව, වැලිකන්ද ප්රදේශයේදී 28 හැවිරිදි තරුණයෙකු පොලිස් වෙඩි පහරින් මිය යාම හුදෙක් තවත් එක් අවාසනාවන්ත සිදුවීමක් පමණක් නොවේ. එය ශ්රී ලංකා පොලිසියේ බලය භාවිතා කිරීමේ සීමාවන් සහ නීතියේ ආධිපත්යය පිළිබඳ බරපතල ප්රශ්න මතු කරන අවස්ථාවකි. රථවාහන පරීක්ෂාවකින් පලා ගොස් මන්නා පිහියකින් පහර දීමට තැත් කළ බව කියන මෙම සැකකරුට පොලිසිය විසින් වෙඩි තබා ඇත්තේ පපුවට ය. පොලිස් නිලධාරීන්ට තමන්ගේ සහ මහජනතාවගේ ජීවිත ආරක්ෂා කිරීමට අයිතියක් ඇති බව සැබෑවකි. එහෙත් මෙහිදී මතුවන බරපතලම ගැටලුව වන්නේ, සැකකරු අඩපණ කිරීම (Immobilize) සඳහා පාදයකට වෙඩි තබනවා වෙනුවට, ජීවිතය නැති කිරීමට අරමුණු කරමින් පපුවට වෙඩි තැබුවේ මන්ද යන්නයි.
නීතියේ ආධිපත්යය ගරු කරන රටක් ලෙස, “ආත්ම ආරක්ෂාව” (Self-defense) යන ලේබලය යටතේ සිදු කරන නීති විරෝධී ඝාතන සාමාන්යකරණය කිරීමට අපට ඉඩ දිය නොහැක.
නීතිය යනු පලිහකි; කඩුවක් නොවේ.
ශ්රී ලංකාවේ පොලිසිය බොහෝ විට මෙවැනි සිදුවීම් සාධාරණීකරණය කිරීමට දණ්ඩ නීති සංග්රහයේ “පෞද්ගලික ආරක්ෂාවේ අයිතිය” (Right of Private Defence) ඉදිරියට ගෙන එයි. නමුත් මෙම අයිතිය අසීමිත එකක් නොවේ. දණ්ඩ නීති සංග්රහයේ 89 සිට 99 දක්වා වගන්ති මගින් මෙම අයිතිය ක්රියාත්මක කළ යුතු ආකාරය ඉතා පැහැදිලිව අර්ථ දක්වා ඇත.
මෙහිදී වඩාත්ම වැදගත් වන්නේ “අනුපාතිකත්වයේ මූලධර්මයයි” (The Principle of Proportionality). දණ්ඩ නීති සංග්රහයේ 92 වන වගන්තියේ (4) උප වගන්තිය මගින් පෙන්වා දෙන්නේ, ආරක්ෂාව සඳහා අවශ්ය ප්රමාණයට වඩා වැඩි හානියක් සිදු කිරීමට පෞද්ගලික ආරක්ෂාවේ අයිතිය යටතේ ඉඩ නොලැබෙන බවයි. සරලව කියතොත්, මන්නා පිහියක් අතැති අයෙකු නැවැත්වීමට ඔහුගේ කකුලට වෙඩි තැබීම ප්රමාණවත් නම්, පපුවට වෙඩි තබා ඔහු මරා දැමීම නීත්යානුකූල නොවේ. එය නීතිය ඉක්මවා යාමකි.
එසේම, යම් පුද්ගලයෙකු බීමත්ව හෝ මත්ද්රව්ය භාවිත කර කලහකාරී ලෙස හැසිරුණද, ඔහුට එරෙහිව බලය භාවිතා කිරීමේදී ඉහත කී සමානුපාතික බව අදාළ වේ. පොලිසිය නිතරම සැකකරුගේ අපරාධ ඉතිහාසය හෝ මත්ද්රව්ය චෝදනා හුවා දක්වමින් මෙවැනි ඝාතන සාධාරණීකරණය කිරීමට උත්සාහ කළද, පුද්ගලයෙකුගේ චරිත ස්වභාවය හෝ අතීත වැරදි ඔහුට ඇති ජීවත්වීමේ අයිතිය අහෝසි කිරීමට හේතුවක් නොවේ. බීමත් අයෙකු හෝ මානසික ආබාධයක් ඇති අයෙකු පාලනය කිරීමේදී වුවද පොලිසියේ අරමුණ විය යුත්තේ අවම බලය යොදා ඔහුව අඩපණ කිරීම මිස ඝාතනය කිරීම නොවේ.
බීමත්කම සහ කලහකාරී හැසිරීම මරණ වරෙන්තුවක් ද?
බොහෝ විට මෙවැනි සිදුවීම්වලදී සැකකරුගේ මත්ද්රව්ය භාවිතය හෝ කලහකාරී හැසිරීම පොලිසිය විසින් නිදහසට කරුණක් ලෙස ඉදිරිපත් කරනු ලබයි. එහෙත් දණ්ඩ නීති සංග්රහයේ 91 වන වගන්තිය මගින් මෙම තර්කය බිඳ දමයි. එම වගන්තියට අනුව, සිහිවිකල් වූ හෝ මත් වූ පුද්ගලයෙකුගේ ක්රියාවකට එරෙහිව වුවද ආත්ම ආරක්ෂාවේ අයිතිය ක්රියාත්මක කළ හැක්කේ සාමාන්ය පුද්ගලයෙකුට එරෙහිව ක්රියා කරන සීමාවන් තුළම පමණි. එනම්, සැකකරු මත්ද්රව්ය භාවිතා කර සිටීම හෝ කලහකාරී වීම යනු ඔහුට එරෙහිව අසීමිත බලයක් යෙදවීමට හෝ ඔහුව ඝාතනය කිරීමට පොලිසියට ලැබෙන අමතර බලපත්රයක් නොවේ. මෙවැනි පුද්ගලයින් පාලනය කිරීමේදීද අනුගමනය කළ යුත්තේ ජීවිතය ආරක්ෂා වන පරිදි අවම බලය (Minimum Force) භාවිතා කිරීමේ මූලධර්මයයි.
යල් පැන ගිය ක්රමවේද සහ නවීන ලෝකය
වැලිකන්ද සිදුවීමෙන් හෙළිවන්නේ ශ්රී ලංකා පොලිසිය සතුව ඇති තාක්ෂණික සහ පුහුණු මෙවලම්වල පවතින බරපතල හිඩැසයි. බොහෝ දියුණු රටවල පොලිස් නිලධාරීන් සතුව මාරාන්තික ගිනි අවිවලට අමතරව, පුද්ගලයෙකුට තුවාල සිදු නොකර අඩපණ කළ හැකි මෙවලම් පවතී.
උදාහරණයක් ලෙස එංගලන්තය සහ යුරෝපීය රටවල පොලිසිය පිහියක් අතැති සැකකරුවෙකු පාලනය කිරීමට ‘ටේසර්’ (Taser) වැනි විදුලි සැර වැදීමට සලස්වන උපකරණ භාවිතා කරයි. එමගින් සැකකරුගේ ස්නායු පද්ධතිය තාවකාලිකව අඩපණ කර, ලේ වැගිරීමකින් තොරව ඔහුව අත්අඩංගුවට ගැනීමට හැකියාව ලැබේ. අපේ අසල්වැසි ඉන්දියාව පවා මෙවැනි අවස්ථාවලදී බැටන් පොලු සහ ආරක්ෂිත පලිහ භාවිතා කරමින් සැකකරුවන් මෙල්ල කිරීමට උත්සාහ කරයි.
එහෙත් ශ්රී ලංකාවේ පොලිස් නිලධාරියාට බොහෝ විට ඇත්තේ විකල්ප දෙකක් පමණි: එක්කෝ කිසිවක් නොකර සිටීම, නැතහොත් මාරාන්තික ගිනි අවිය භාවිතා කිරීමයි. මෙය ඉතා භයානක තත්ත්වයකි.
අනාගතය වෙනුවෙන් අපගේ යෝජනා
මෙම ඛේදවාචකය නැවත සිදු නොවීමට නම්, පොලිස්පතිවරයා සහ ජාතික පොලිස් කොමිෂන් සභාව වහාම ක්රියාත්මක විය යුතුය.
1. ස්වාධීන පරීක්ෂණයක්: වැලිකන්ද සිදුවීමේදී නිලධාරීන් සැකකරු අඩපණ කිරීමට කකුලට වෙඩි තැබීම වෙනුවට මාරාන්තික වෙඩි පහරක් එල්ල කළේ මන්ද යන්න පිළිබඳව විධිමත් විමර්ශනයක් පැවැත්විය යුතුය.
2. නවීන උපකරණ ලබා දීම: මහජන ආරක්ෂක අමාත්යාංශය විසින් රථවාහන සහ මුර සංචාරක පොලිස් නිලධාරීන් සඳහා මාරාන්තික නොවන උපකරණ (Tasers/Stun Guns) ලබා දීමට කටයුතු කළ යුතුය. නිලධාරීන් අතට මාරාන්තික ගිනි අවි පමණක් ලබා දී, මරණ සිදු නොවන ලෙස බලාපොරොත්තු වීම ප්රායෝගික නොවේ.
3. පුහුණුව වෙනස් කිරීම: “දණහිසෙන් පහළට වෙඩි තැබීම” යන්න හුදු වචනයක් නොව, අනිවාර්ය නීතියක් ලෙස පුහුණු කළ යුතුය. අත්යවශ්යම මොහොතකදී ගිනි අවියක් භාවිතා කළද, එය ජීවිතය නැති කිරීමට නොව අඩපණ කිරීමට පමණක් යොදා ගන්නා බවට සහතික විය යුතුය.
පොලිසියක සාර්ථකත්වය මනිනු ලබන්නේ මරා දමන ලද අපරාධකරුවන් ගණනින් නොව, නීතිය ක්රියාත්මක කරන අතරතුර ආරක්ෂා කරගත් ජීවිත ගණනිනි. වැලිකන්දේ සිදු වූ මරණය ඛේදවාචකයකි; නමුත් එයින් පාඩම් ඉගෙන නොගැනීම ඊටත් වඩා විශාල අපරාධයක් වනු ඇත.
රයිට් ටු ලයිෆ් මානව හිමිකම් මධ්යස්ථානය ශ්රී ලංකාවෙහි මානව හිමිකම් ආරක්ෂා කිරීම සහ ප්රවර්ධනය කිරීම උදෙසා කැපවී සිටින, වධහිංසනය හා නීති විරෝධී ඝාතන වැළැක්වීම අරමුණු කරගත් සිවිල් සමාජ සංවිධානයකි.