ආපදා කළමනාකරණය යනු අතීතයේදී මෙන් හුදෙක් ආපදාවක් සිදු වූ පසු සහන සැලසීමට පමණක් සීමා වූ ක්රියාවලියක් නොවේ. නූතන ලෝකය තුළ එය විද්යාත්මක සහ සමාජීය සිද්ධාන්ත මත පදනම් වූ, වඩාත් පුළුල් හා සංකීර්ණ විෂය පථයක් බවට පත්ව ඇත. සිවිල් ආරක්ෂක ක්රමවේදවල සිට ‘ආපදා අවදානම අඩු කිරීම’ (Disaster Risk Reduction – DRR) දක්වා විකාශනය වී ඇති මෙම ක්ෂේත්රය පිළිබඳ නවීනතම සංකල්ප පහත දැක්වේ.
1. පූර්ණ ආපදා කළමනාකරණය (Comprehensive Emergency Management – CEM)
මෙය ආපදා කළමනාකරණයේ මූලිකම සිද්ධාන්තයයි. මේ යටතේ ආපදා කළමනාකරණය යනු හුදකලා ක්රියාවක් නොව, එකිනෙකට සම්බන්ධ අදියර හතරකින් යුත් අඛණ්ඩ චක්රයක් ලෙස හඳුන්වා දේ.
• බලපෑම අවම කිරීම (Mitigation): ආපදාවක විනාශකාරී බලපෑම අඩු කිරීමට කල් තියා ගන්නා ක්රියාමාර්ග (උදා: ගංවතුර බැමි ඉදිකිරීම, නිසි ඉදිකිරීම් ප්රමිති අනුගමනය).
• පෙර සූදානම (Preparedness): ආපදාවක් සිදුවීමට පෙර සැලසුම් සකස් කිරීම, පුහුණුවීම් සිදු කිරීම සහ සම්පත් රැස් කර තැබීම.
• ප්රතිචාර දැක්වීම (Response): ආපදාව සිදු වූ වහාම ජීවිත සහ දේපළ ආරක්ෂා කර ගැනීමට ගන්නා ක්ෂණික ක්රියාමාර්ග.
• යථා තත්ත්වයට පත් කිරීම (Recovery): ආපදාවෙන් පසු ප්රජාව නැවත සාමාන්ය තත්ත්වයට පත් කිරීම.
2. සෙන්ඩායි රාමුව (Sendai Framework 2015-2030)
ආපදා අවදානම් අවම කිරීම සඳහා වන වත්මන් ගෝලීය මාර්ගෝපදේශය වන්නේ එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් සම්මත කරගත් ‘සෙන්ඩායි රාමුව’යි. 2015 සිට 2030 දක්වා ක්රියාත්මක වන මෙම රාමුව මගින් ආපදා කළමනාකරණය රටක සමස්ත සංවර්ධන ක්රියාවලියටම බද්ධ කළ යුතු බව අවධාරණය කරයි.
එහි මූලික ප්රමුඛතා 04 ක් ඇත:
1. ආපදා අවදානම නිවැරදිව අවබෝධ කර ගැනීම.
2. අවදානම් පාලනය සඳහා නීති සහ ආයතනික පාලනය (Governance) ශක්තිමත් කිරීම.
3. ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව සඳහා ආයෝජනය කිරීම (Investing in Resilience).
4. ආපදාවකින් පසු “වඩා හොඳින් යළි ගොඩනැගීම” (Build Back Better).
3. ආපදා අවදානම් සමීකරණය සහ ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව
සෙන්ඩායි රාමුවේ පළමු අරමුණ වන ‘අවදානම අවබෝධ කර ගැනීම’ සඳහා විද්යාත්මකව භාවිතා කරනුයේ පහත දැක්වෙන ‘අවදානම් සමීකරණය’යි (Risk Equation).
අවදානම (Risk) = {උපද්රවය (Hazard) X අවදානමට ලක්වීමේ හැකියාව (Vulnerability)} ÷ {ධාරිතාව (Capacity)}
• උපද්රවය (Hazard): භෞතිකව සිදුවන ස්වභාවික අනතුර (උදා: ගංවතුර, නායයෑම්).
• අවදානමට ලක්වීමේ හැකියාව (Vulnerability): දුප්පත්කම, නිසි නිවාස නොමැතිකම වැනි ‘සමාජීය සහ භෞතික දුබලතා’.
• ධාරිතාව (Capacity): ආපදාවට මුහුණ දීමට ප්රජාව සතු ශක්තිය (දැනුම, සම්පත්).
මෙමගින් පැහැදිලි වන්නේ ආපදා අවදානම අඩු කිරීමට නම් භෞතික උපද්රව පාලනයට වඩා, ජනතාවගේ සමාජීය දුබලතා අවම කර ධාරිතාව ඉහළ නැංවිය යුතු බවයි. මෙය “ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව” (Resilience) වර්ධනය කිරීම ලෙස හැඳින්වේ.
4. සමාජ-සංස්කෘතික දෘෂ්ටිකෝණය (Socio-Cultural Theories)
ආපදා යනු හුදෙක් ස්වභාවික සිදුවීම් පමණක් නොව, එය සමාජීය නිර්මිතයක් (Social Construction) බව නූතන මතයයි. දුප්පතුන්, කාන්තාවන් සහ ආන්තික ප්රජාවන් ආපදාවලට ගොදුරු වීමේ වැඩි ප්රවණතාවක් ඇති අතර, එයට හේතුව ස්වභාවධර්මය නොව සමාජ අසමානතාවයන්ය.
ශ්රී ලංකාව තුළ මෙම සංකල්පවල ප්රායෝගික භාවිතය
2004 සුනාමි ව්යසනයෙන් පසු ශ්රී ලංකාව තුළ ආපදා කළමනාකරණ විෂය පථය නීතිමය සහ ආයතනික වශයෙන් ශක්තිමත් විය.
• නීතිමය රාමුව: 2005 අංක 13 දරන ශ්රී ලංකා ආපදා කළමනාකරණ පනත මගින් ආපදා කළමනාකරණ මධ්යස්ථානය (DMC) සහ ජාතික සභාව ස්ථාපිත කර ඇත.
• තාක්ෂණික ප්රවේශය: ජාතික ගොඩනැගිලි පර්යේෂණ සංවිධානය (NBRO) මගින් නායයෑම් අවදානම් සිතියම්ගත කිරීම සහ සුනාමි පූර්ව අනතුරු ඇඟවීමේ පද්ධති ක්රියාත්මක කිරීම දැක්විය හැක.
• “වඩා හොඳින් යළි ගොඩනැගීම”: ආපදාවලින් විනාශ වූ නිවාස නැවත අනාරක්ෂිත ස්ථානවලම ඉදි නොකොට, ආරක්ෂිත කලාපවල ස්ථාපිත කිරීමේ ප්රතිපත්තිය රජය අනුගමනය කරයි.
ආපදා කළමනාකරණය හමුවේ ඇති ආර්ථික, සමාජීය සහ මානව හිමිකම් අභියෝග
තාක්ෂණික දියුණුව කෙසේ වෙතත්, ආපදා කළමනාකරණයේදී පවතින බරපතලම ගැටලුව වන්නේ එය සමාජයේ සෑම කොටසකටම සාධාරණව ක්රියාත්මක නොවීමයි. රයිට් ටු ලයිෆ් (Right to Life) දෘෂ්ටිකෝණයෙන් බලන කල, ආපදා කළමනාකරණය යනු මානව හිමිකම් සුරැකීමේ අනිවාර්ය අංගයකි.
1. ආර්ථික විෂමතාවය සහ අවදානම බෙදී යාම
ආපදා සෑම විටම දුප්පතාට සහ පොහොසතාට එක ලෙස බලපාන්නේ නැත. අඩු ආදායම්ලාභී ජනතාව බොහෝ විට ජීවත් වන්නේ නායයෑම් හෝ ගංවතුර අවදානම් සහිත ඉඩම්වලය. ඔවුනට ආරක්ෂිත නිවාස තැනීමට ආර්ථික ශක්තියක් නොමැත. එබැවින් ආපදා අවදානම යනු ආර්ථික දරිද්රතාවයේ ප්රතිඵලයක් මිස හුදෙක් ස්වභාවධර්මයේ කෝපයක් පමණක් නොවේ.
2. සහන සැලසීමේදී සිදුවන වෙනස්කම් කිරීම්
ආපදාවකින් පසු සහන බෙදා දීමේදී දේශපාලන හිතවත්කම් හෝ වෙනත් සමාජීය සාධක මත වෙනස්කම් කිරීම් සිදුවීම බරපතල ගැටලුවකි. ආපදා සහන යනු දේශපාලන පරිත්යාගයක් නොව, විපතට පත් ජනතාවගේ මූලික අයිතිවාසිකමකි.
3. අවතැන්වූවන්ගේ අයිතිවාසිකම් සහ ගරුත්වය
ආපදා කඳවුරු තුළ පවතින තදබදය, ප්රමාණවත් සනීපාරක්ෂක පහසුකම් නොමැතිකම සහ කාන්තාවන්ගේ/ළමුන්ගේ ආරක්ෂාව පිළිබඳ ගැටලු පවතී. “ජීවත් වීමේ අයිතිය” යනු හුදෙක් හුස්ම ගැනීම පමණක් නොව, මානුෂීය ගරුත්වයක් සහිතව ජීවත් වීමයි.
4. දේශගුණික විපර්යාස සහ අනාගත පරපුරේ අයිතිය
ගෝලීය උණුසුම ඉහළ යාම සහ අවිධිමත් නාගරීකරණය හේතුවෙන් නාගරික ගංවතුර සහ නායයෑම් ඉහළ යමින් පවතී. පරිසරය විනාශ කරමින් සිදුකරන සංවර්ධන ව්යාපෘති මගින් අනාගත පරපුරට ආරක්ෂිතව ජීවත් වීමට ඇති අයිතිය උල්ලංඝනය වේ.
ඉදිරි යෝජනා
• අයිතිවාසිකම් පදනම් කරගත් ප්රවේශය (Rights-based Approach): ආපදා කළමනාකරණය හුදෙක් සහන බෙදා දීමක් ලෙස නොසලකා, එය පීඩාවට පත් ජනතාවගේ අයිතිවාසිකම් තහවුරු කිරීමක් ලෙස සැලකිය යුතුය.
• සොබාදහම පදනම් කරගත් විසඳුම්: තෙත්බිම් ආරක්ෂා කිරීම සහ වනාන්තර රැකගැනීම මගින් ස්වභාවිකවම ආපදා පාලනය කිරීම.
• තාක්ෂණය සහ සමානාත්මතාවය: පූර්ව අනතුරු ඇඟවීම් තාක්ෂණය දියුණු කරන අතරතුර, එම තොරතුරු දුෂ්කරම ප්රදේශවල ජනතාවටද ක්ෂණිකව ලැබෙන බව තහවුරු කිරීම (Last Mile Connectivity).
සමාප්තිය
නූතන ආපදා කළමනාකරණය සාර්ථක වන්නේ තාක්ෂණයෙන් පමණක් නොව, එය කොතරම් දුරට මානුෂීය ගරුත්වය සහ සමාජ සාධාරණත්වය ආරක්ෂා කරන්නේද යන්න මතය. “ආපදාවක් සිදුවන තුරු බලා සිටීම” වෙනුවට “සියලු දෙනාටම ආරක්ෂිත පරිසරයක් නිර්මාණය කිරීම” රජයේ මෙන්ම සිවිල් සමාජයේද වගකීමකි.