ලංකා ගල් අඟුරු සමාගමේ (Lanka Coal) මෑතකාලීන ප්රසම්පාදනය හේතුවෙන් ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලයට (CEB) රුපියල් මිලියන 7,668.1ක සෘජු අලාභයක් සිදුවී ඇති බව පෙනෙන්නට තිබේ.
මෙය අවම අගයක් මිස උපරිමය නොවේ. ප්රමිතියෙන් තොර ගල් අඟුරු හේතුවෙන් විදුලි උත්පාදනයේ සිදුවන අඩුවීම පියවා ගැනීමට දැරීමට සිදුවන අතිරේක පිරිවැය මෙන්ම ඉහළ යන පියාසර අළු (fly ash) පරිමාව කළමනාකරණය සඳහා ගත යුතු පිළියම් වෙනුවෙන් යන වියදම මෙම සෘජු අලාභ ගණනය කිරීමේදී බැහැර කර ඇත.
ලංකා ගල් අඟුරු සමාගම යනු සියයට 100ක්ම රාජ්ය අයිතිය සහිත ව්යවසායයකි. එය නුදුරේදී පිහිටුවනු ලබන ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලයේ අනුප්රාප්තික ආයතනයක් මෙන්ම සියයට 100ක්ම රජය සතු ආයතනයක් ද වන ඉලෙක්ට්රිසිටි ජෙනරේෂන් ලංකා (Electricity Generation Lanka – EGL) සමග සම්බන්ධ වනු ඇත.
බලධාරීන්ගේ ප්රකාශවලින් පෙනී යන්නේ, ගල් අඟුරු සැපයුම්කරු ගිවිසුමේ සඳහන් පරිදි කටයුතු කිරීමට අපොහොසත් වී ඇති බව සහ ඒ සඳහා ඇතැම් දඩ මුදල් අය කිරීමේ වගන්ති ක්රියාත්මක කළ හැකි බවයි. කොන්දේසි සපුරාලීමට යටත්ව දඩ මුදල් අය කරගැනීමෙන් පසුව වුවද, ශුද්ධ අලාභයක් සිදුවීමට ඉඩ ඇත.
මෙයට හේතුව අදක්ෂතාවද එසේ නැතිනම් දූෂණයද? දූෂණය යන්න සාධාරණ සැකයෙන් තොරව ඔප්පු කළ යුතු වේ. ඒ සම්බන්ධයෙන් අල්ලස් හෝ දූෂණ චෝදනා විමර්ශන කොමිෂන් සභාවට (CIABOC) මේ වන විටත් පැමිණිල්ලක් ඉදිරිපත් කර ඇති බැවින් එය ඔවුන්ට භාර දිය යුතුය. හේතුව කුමක් වුවත්, කවුරුන් හෝ මෙම අලාභය දැරිය යුතුය. පහත දක්වන ලද කරුණු ඔස්සේ ගවේෂණය කරනුයේ එම ගැටලුවයි.
වඩාත් පොදු ගැටලුව වන්නේ, රාජ්ය ව්යවසායයන්හි අකාර්යක්ෂමතාව හෝ අක්රමිකතා හේතුවෙන් ඇතිවන වියදම් පියවා ගැනීම සඳහා පාඩු අයකර ගැනීම සම්බන්ධ නියාමන සහ පිරිවැය හුවමාරු කිරීමේ (cost-pass-through) සූත්රවල ඇති ඵලදායීතාවයි. රජය මේ මොහොතේ පහත දැක්වෙන ගැටලු සමඟ කටයුතු කරමින් සිටින අතර, ඒවා සමගාමීව විසඳා ගැනීමට සිදු වනු ඇත:
2014 වසරේ සිට පැවති රජයන් විදුලි ගාස්තු සංශෝධන ඉදිරිපත් කිරීම වැළැක්වීම හේතුවෙන් ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලයට එකතු වූ පාඩුව සඳහා මුදල් ගෙවන්නේ කවුරුද?
ඩිට්වා ආපදාවෙන් සිදුවූ හානිය සඳහා මුදල් ගෙවන්නේ කවුරුද?
එකතු වූ අලාභ සඳහා මුදල් ගෙවන්නේ කවුරුද?
මෙම අලාභ එකතු වූයේ බලයේ සිටි රජයන් විසින් ගාස්තු සංශෝධන ඉල්ලීම් ඉදිරිපත් කිරීමෙන් වළකින ලෙස ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලයට බල කිරීම හේතුවෙනි. එම කාලවල සිටි පාරිභෝගිකයෝ පිරිවැයට වඩා අඩු ගාස්තු යටතේ ප්රතිලාභ ලැබූහ. මෙය වර්තමාන පාරිභෝගිකයින් වගකීම භාරගත යුතු කරුණක්ද? එසේ නැතිනම්, මෙම අලාභවලට වගකිව යුතු දේශපාලඥයින්ට දිගින් දිගටම පත්කර ගත් මේ රටේ බදු ගෙවන්නන් විසින් එය ගෙවිය යුතුද
බදු ගෙවන්නන් එය ගෙවිය යුතු නම්, ශ්රී ලන්කන් ගුවන් සමාගමේ පාඩු පියවා ගන්නා ආකාරයටම මහා භාණ්ඩාගාරය විසින් මෙම අලාභයද දැරිය යුතු ය. එක් අයවැයකින් රුපියල් බිලියන 20ක් ද, මීළඟ අයවැයෙන් රුපියල් බිලියන 25ක් ද වශයෙන් කිසිදු නිමාවක් නොපෙනෙන අයුරින් දිගින් දිගටම පාඩු පියවීමට මහා භාණ්ඩාගාරයට සිදුවනු ඇත. 2026 ජාතික විදුලිබල ප්රතිපත්තියේ පළමු කෙටුම්පතට අනුව, මෙම එකතු වූ අලාභ ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලයේ අනුප්රාප්තික ආයතන වෙත පැවරීමට නියමිතව තිබුණි. එල්ල වූ විවේචනවලින් පසුව, වර්තමාන ප්රතිපත්ති කෙටුම්පතෙන් එම ප්රතිපත්තිමය ප්රකාශය ඉවත් කර ඇත.
මෙහි ඇති ප්රධාන කරුණ වන්නේ කවුරුන් හෝ මේ සඳහා මුදල් ගෙවිය යුතු බවයි. ආර්ථික අර්බුදයෙන් පසු ජාත්යන්තර මූල්ය අරමුදල (IMF) විසින් ප්රතිසාධන වැඩසටහන බලාත්මක කරන තුරු, දේශපාලඥයෝ නිහඬවම මෙම පාඩු පියවා ගන්නා ලෙස මහා භාණ්ඩාගාරයට උපදෙස් දුන්හ. මේ සඳහා මුදල් ගෙවන්නේ බදු ගෙවන්නන් බව දැන සිටියේ දැනුවත් පුරවැසියන් සුළු පිරිසක් පමණි. රාජ්ය ව්යවසායවල අලාභ සහ එම අලාභ පියවා ගැනීමට ලබාගත් ණය සඳහා පොලිය ගෙවන්නේ කවුරුද යන්න නොදැන සිටීමට බොහෝ පිරිස් කැමැත්තක් දැක්වූහ.
ඩිට්වා ආපදාවේ අලාභ සඳහා මුදල් ගෙවන්නේ කවුරුද?
ඉහත දක්වන ලද උදාහරණයේදී වරදකරුවන් වූයේ දේශපාලඥයෝ ය. මීළඟ උදාහරණයේදී එම වරදකාරී බව පද්ධතියේ මෙහෙයුම් කටයුතු සඳහා වගකිව යුතු ඉංජිනේරුවරුන් වෙත පැවරේ. 2025 නොවැම්බර් මස අගභාගයේදී ඇති වූ ඩිට්වා ආපදාව හේතුවෙන් මිලියන 7ක් පමණ වූ විදුලි පාරිභෝගිකයින්ගෙන් මිලියන 4ක් පමණ පීඩාවට පත් වූහ. ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලයේ යටිතල පහසුකම්වලින් සියයට 40කට පමණ හානි සිදුවිය. අධි වෝල්ටීයතා බිඳවැටීම් 2,994ක් සහ ගෘහස්ථ මට්ටමේ අඩු වෝල්ටීයතා බිඳවැටීම් 32,341ක් වාර්තා විය. බෙදාහැරීමේ ජාලයට වැඩිම හානියක් සිදුවූ අතර, ට්රාන්ස්ෆෝමර් 39,537කින් 17,143කට බලපෑම් එල්ල විය. රන්ටැඹේ-මහියංගනය සම්ප්රේෂණ මාර්ගයට දැඩි හානි සිදුවූ නමුත් මේ වන විට එය තාවකාලිකව යථා තත්ත්වයට පත් කර ඇත.
ඩිට්වා යනු පෙර නොවූ විරූ ආපදාවකි. බොහෝ ගංගා උතුරා ගලා ගිය අතර, දිස්ත්රික්ක කිහිපයකම නායයෑම් වාර්තා විය. එහෙත්, මෙම ජාල බිඳවැටීමේ ප්රමාණය දෙස බැලීමේදී, මෙතරම් දුර්වලතාවක් පෙන්නුම් කරන ජාලයක් සැලසුම් කර එය මෙහෙයවූ පුද්ගලයින්ටද යම් වගකීමක් පැවරෙන බව පෙනේ. අවම වශයෙන් ජාලවල නුසුදුසු සැලසුම් සහ මෙහෙයුම් හේතුවෙන් ඇතිවන අතිරේක පිරිවැය පියවා ගැනීම සඳහා රජය නිරන්තරයෙන් මැදිහත් වීම මඟින් සදාචාරාත්මක අවදානමක් (moral hazard) නිර්මාණය වේ. ලංකා විදුලිබල මණ්ඩලයේ අනුප්රාප්තික සමාගම් අඛණ්ඩවම මෙවැනි අවදානම් සහගත මෙහෙයුම්වල නිරත වනු ඇත.
ජාතික විදුලිබල ප්රතිපත්තියේ නවතම කෙටුම්පත මෙවැනි සදාචාරාත්මක අවදානම්වලට කැමැත්තක් දක්වන බව පෙනේ: “බලපත්රලාභීන්ගේ පාලනයෙන් තොර වූ සහ ගාස්තු ප්රතිපත්තියේ වෙනත් කිසිදු විධිවිධානයකින් ආවරණය නොවන, බේරුම්කරණ තීන්දු, බේරුම්කරණ පිරිවැය, බලපත්රලාභී ව්යාපාරයට අදාළ අධිකරණ තීන්දු සහ නෛතික පිරිවැය මෙන්ම, රක්ෂණයෙන් ආවරණය නොවන තාක් දුරට, බලවේගාත්මක (force majeure) සිදුවීම් හේතුවෙන් උත්පාදන යන්ත්ර හෝ බලශක්තිය ප්රසම්පාදනය කිරීම සඳහා යන අතිරේක පිරිවැය වැනි අසාමාන්ය සිදුවීම් නිසා ඇතිවන මුදල් වැයවීම් සඳහා වන්දි ඉල්ලා සිටීමට බලපත්රලාභීන්ට අවස්ථාව ලබාදෙයි.”
ප්රසම්පාදන අක්රමිකතා සඳහා මුදල් ගෙවන්නේ කවුරුද?
ගාස්තු යෝජනාවක් සම්බන්ධයෙන් සලකා බලනු ලබන පිරිවැයෙන් සියයට 90ක් පමණ ආනයනික ගල් අඟුරු සහ ඛනිජ තෙල් පිරිවැය වේ. වර්තමාන ප්රසම්පාදනය පිළිබඳ කරුණු තවමත් මතු වෙමින් පවතින බැවින්, මෙය නිදර්ශනය කිරීම සඳහා මීට වසර කිහිපයකට පෙර දත්ත භාවිතා කරනු ලැබේ.
එහි මූල්ය තත්ත්වය පිළිබඳව විකුණුම්කරුවන් අතර ඇති වූ අපහසුතාවෙන් පසුව, ලංකා ගල් අඟුරු සමාගම 2022 වසරේදී ප්රවාහන ගාස්තු ද සහිතව මෙට්රික් ටොන් එකක් (MT) සඳහා ඇමෙරිකානු ඩොලර් 272ක ඉහළම මිලක් ගෙවා ඇත. මුල් ප්රසම්පාදනය අසාර්ථක වීමෙන් පසුව, මෙට්රික් ටොන් 480,000ක ක්ෂණික ටෙන්ඩරයක් (spot tender) කැඳවා තිබුණි.
2019-20 කාලයේදී මෙට්රික් ටොන් එකක සාමාන්ය මිල ඇමෙරිකානු ඩොලර් 89ක් වූ අතර, 2020-21 කාලයේදී එය ඇමෙරිකානු ඩොලර් 84.49ක් විය. 2021-22 වන විට සාමාන්ය මිල ඇමෙරිකානු ඩොලර් 167 දක්වා ඉහළ ගොස් තිබුණි. 2020-21 සිට 2021-22 දක්වා (මෙට්රික් ටොන් මිලියන 2.25ක් සඳහා) සමස්ත පිරිවැයේ වෙනස ඇමෙරිකානු ඩොලර් මිලියන 173ක් හෝ රුපියල් බිලියන 65ක් පමණ විය.
නිදර්ශනය කිරීමේ අරමුණින්, ගල් අඟුරු මිලදී ගැනීමේදී සියයට 10ක අසාධාරණයක් සිදුවී ඇතැයි උපකල්පනය කළ හැකිය. එම අගය රුපියල් බිලියන 6.5ක් වනු ඇත. අධිකරණ විද්යාත්මක (forensic) සාක්ෂි මගින් හෝ සම්මත මිල ගණන් සමඟ සැසඳීමෙන් මෙය නිසැකවම ඔප්පු කළ යුතුව තිබේ.
රුපියල් බිලියන 6.5ක පිරිවැය ප්රතික්ෂේප කිරීමට නියාමන කොමිසමට හැකිද? දරන ලද පිරිවැයේ සාධාරණත්වය පිළිබඳව සොයා බලන නියාමනය සඳහා වන තාක්ෂණික යෙදුම වන ප්රතිලාභ අනුපාත පදනම් නියාමනයට (Rate Base Rate of Return – RBROR) යටත් වන පෞද්ගලික කොටස්කරුවන් සිටින උපයෝගිතා ආයතනවල සන්දර්භය තුළ, මෙය සාමාන්ය තත්ත්වයකි. ප්රතික්ෂේප කරන ලද පිරිවැය මූලික අනුපාතයෙන් අඩු කරනු ලබන අතර, එම අඩු අගය මත පදනම්ව ගාස්තු ගණනය කරනු ලැබේ. පිරිවැය ප්රතික්ෂේප කිරීමේ ප්රමාණය මත පදනම්ව ගාස්තු සැලකිය යුතු ලෙස අඩු විය හැකිය.
ප්රතික්ෂේප කරන ලද පිරිවැය කවුරුන් හෝ විසින් දැරිය යුතු ය. පෞද්ගලික උපයෝගිතා සමාගමකදී නම් එම පිරිවැය දරන්නේ කොටස්කරුවන් ය. එහෙත් සියයට 100ක් රාජ්ය අයිතිය සහිත උපයෝගිතා ආයතනයකදී, රජයට එම පිරිවැය දැරීමට සිදුවනු ඇත. කිසියම් පිරිවැයක් ප්රතික්ෂේප කරනු ලැබුවහොත්, අඛණ්ඩව විදුලිය සැපයීම සඳහා අරමුදල් නොමැති බවට අදාළ ආයතනය ප්රකාශ කිරීමට ඉඩ ඇත. එහිදී හිමිකරු ලෙස මහා භාණ්ඩාගාරයට එම පාඩුව විඳදරා ගැනීමට සිදුවනු ඇත. පළමු තත්ත්වය දේශපාලනික වශයෙන් ප්රායෝගික නොවන බව පෙනේ. දෙවන තත්ත්වය බොහෝ දුරට 2024 අංක 44 දරන රාජ්ය මූල්ය කළමනාකරණ පනත උල්ලංඝනය කිරීමක් වනු ඇත.
රුපියල් මිලියන 7,688.1කට අධික මෙම අලාභය දූෂිත පුද්ගලයෙකු හෝ පුද්ගලයින් පිරිසක් විසින් සිදු කර ඇති බව ඔප්පු කළ හැකි යැයි උපකල්පනය කරන්න. අභියාචනා ද ඇතුළුව අවසන් තීන්දුවක් ලබා දීමට වසර 2ක් හෝ 3ක් පමණ ගතවනු ඇත. ඊට සමගාමීව, අපරාධයෙන් උපයාගත් දේපළ රාජසන්තක කිරීම සඳහා තවමත් අත්හදා බලා නොමැති 2025 අංක 5 දරන අපරාධවලින් උපයාගත් දේපළ පිළිබඳ පනත යටතේ ක්රියාමාර්ග ආරම්භ කළ හැකිය. මේ සඳහා වසර කිහිපයක් ගත විය හැකිය. 2026 වසරේ සිදුවන පාඩු පියවා ගැනීම සඳහා ගාස්තු නියම කිරීමේ ආසන්න ගැටලු මේ කිසිදු හේතුවක් මත මඟහැර යා නොහැකිය.
අප මුදල් ගෙවනු ඇත
මෙම ලිපියේ සාකච්ඡා කළ සියලුම තත්වයන් තුළ මුදල් ගෙවීමට සිදුවනු ඇත්තේ අපටය. පැන නගින එකම ගැටලුව වන්නේ විදුලි පාරිභෝගිකයින් ලෙස ගාස්තු හරහා මුදල් ගෙවනවාද, එසේ නැතිනම් බදු ගෙවන්නන් ලෙස මුදල් ගෙවනවාද යන්න පමණි. සියයට 100ක්ම රාජ්ය අයිතිය සහිත ව්යවසායයන්හි යථාර්ථය මෙයයි. රාජ්ය ව්යවසායයන්ට හිමිකම් කියන සහ පාලනය කරන ආකාරය ප්රතිසංස්කරණය කරන ලෙස අප අපගේ පාලකයින්ට බල නොකරන තාක් කල්, ඉහත දක්වන ලද අක්රියතාවන් මඟහරවා ගැනීම සඳහා කිසිදු දිරිගැන්වීමක් සිදුවන්නේ නැත. එබැවින් අපට නැවත නැවතත් මුදල් ගෙවීමට සිදුවනු ඇත.