වධහිංසාව යනු බිහිසුණු අපරාධයකි. එයින් ශාරීරික කැළැල් මෙන්ම ගැඹුරු මානසික තුවාල ද ඉතිරි වේ. යුක්තිය ඉටු කර ගැනීමට උත්සාහ කරන වින්දිතයන්ට ඇති විශාලතම අභියෝගය වන්නේ බොහෝ විට එම අපයෝජනය සැබැවින්ම සිදු වූ බව ඔප්පු කිරීමයි.
පොලිස් වධහිංසාවට එරෙහි අපගේ සටනේදී රයිට් ටු ලයිෆ් මානව හිමිකම් මධ්යස්ථානයට (R2L) මෙම ගැටලුව සෑම දිනකම දැකගත හැකිය. අපයෝජකයන් බලයේ සිටින පුද්ගලයන් වන විට, ඔවුන්ට සත්යය වසන් කිරීම ඉතා පහසුය.
මානව හිමිකම් ආරක්ෂකයන්ට ඉස්තාන්බුල් ප්රොටෝකෝලය ප්රබල මෙවලමක් බවට පත්වන්නේ හරියටම මෙහිදීය.
ඉස්තාන්බුල් ප්රොටෝකෝලය යනු කුමක් ද?
සරලව කිවහොත්, ඉස්තාන්බුල් ප්රොටෝකෝලය යනු වධහිංසාව විමර්ශනය කිරීම සහ ඔප්පු කිරීම සඳහා භාවිත වන ගෝලීය අත්පොතයි.
ලොව පුරා සිටින වෛද්ය සහ නීති විශේෂඥවරුන් මෙය නිර්මාණය කරන ලදි. මෙහි නිල නාමය දිගු එකක් වුව ද, මෙහි අරමුණ සරල වේ. එනම් යමෙකු වධහිංසාවට ලක් වූ විට එය ඔප්පු කිරීම සඳහා වෛද්යවරුන්ට, මනෝ විද්යාඥවරුන්ට සහ නීතිඥවරුන්ට උපකාර කිරීමයි.
පොලිස් වධහිංසාවට ලක් වී දිවි ගලවා ගත් පුද්ගලයෙකු ගැන සිතන්න. අවසානයේදී ඔවුන් ඒ පිළිබඳව අදහස් දක්වන විට, එම කතාව විනිසුරුවරයෙකුට ඔප්පු කරන්නේ කෙසේ ද? ඒ සඳහා අවශ්ය පැහැදිලි, පියවරෙන් පියවර උපදෙස් ඉස්තාන්බුල් ප්රොටෝකෝලය මගින් පහත දැක්වෙන පරිදි ලබා දෙයි:
- වෛද්යවරුන්: ශාරීරික තුවාල පරීක්ෂා කරන ආකාරය සහ නිශ්චිත පහර දීම් හෝ අපයෝජන ක්රමවලට අදාළව කැළැල් ගළපා ගන්නා ආකාරය.
- මනෝ විද්යාඥවරුන්: ශාරීරික තුවාල සුව වී බොහෝ කලකට පසුව ද පවතින, දැඩි බිය, බියකරු සිහින හෝ විෂාදය වැනි මානසික කම්පනයන් පරීක්ෂා කරන ආකාරය.
- නීතිඥවරුන්: ආරක්ෂිතව වින්දිතයන් සමඟ සම්මුඛ සාකච්ඡා පවත්වන ආකාරය, නිසි පරිදි සාක්ෂි එක්රැස් කරන ආකාරය සහ ඒවා පැහැදිලිව අධිකරණය හමුවේ ඉදිරිපත් කරන ආකාරය.
එමගින් දිවි ගලවා ගත් පුද්ගලයාගේ වේදනාත්මක අත්දැකීමක් ප්රබල, විද්යාත්මක සාක්ෂියක් බවට පත් කරයි.
මෙය මෙතරම් වැදගත් වන්නේ ඇයි?
වධහිංසාව ඔප්පු කිරීම ඉතා අපහසු කාර්යයකි. ඇතැම් විට, නිලධාරිහු කිසිදු කැළැලක් ඉතිරි නො වන ක්රම භාවිත කරති. එසේ නැතිනම්, අදාළ පුද්ගලයා නිදහස් කිරීමට පෙර තැලුම් තුවාල සුව වන තෙක් ඔවුහු බලා සිටිති. ප්රධාන ක්රම තුනක් ඔස්සේ මෙම අභියෝග ජය ගැනීම සඳහා ඉස්තාන්බුල් ප්රොටෝකෝලය මානව හිමිකම් ආරක්ෂකයන්ට උපකාර කරයි.
- වින්දිතයාගේ කතාව සනාථ කරයි: වධහිංසාවට ලක් වූ වින්දිතයන්ට තමන්ගේ මතකයන් පිළිබඳවම සැකයක් ඇති වන පරිදි අපයෝජකයන් විසින් ඔවුන්ව මානසිකව හසුරුවන අතර, එම අපයෝජනය සැබැවින්ම සිදු නො වූ බව පවසමින් ඔවුන්ව මුළා කිරීම බොහෝ විට සිදු වේ. එසේ නැතිනම්, ඔවුන් බොරුකාරයන් ලෙස හැඳින්වීම හෝ ඔවුන්ව නොසලකා හැරීම සිදු කෙරේ. ඉස්තාන්බුල් ප්රොටෝකෝලය භාවිත කරමින් සිදු කරන නිසි වෛද්ය පරීක්ෂණයක් මගින් අදාළ පුද්ගලයා සත්යය පවසන බව ලෝකයටම ඔප්පු කරයි.
- අපයෝජකයන්ට සැඟවීමට ඇති අවස්ථාව වළක්වයි: නිසි සාක්ෂි නොමැති විට, අපයෝජකයෝ නිදහස් වෙති. අධිකරණයේදී ජයග්රහණය කිරීමට ප්රමාණවත් වන පරිදි සාක්ෂි එක්රැස් කරන්නේ කෙසේ ද යන්න ප්රොටෝකෝලය හරහා අපට හරියටම පෙන්වා දෙයි. “මම එය කළේ නැහැ” යනුවෙන් පවසමින් අපයෝජනය කළ නිලධාරිවරුන්ට බේරී යාමට ඇති හැකියාව එයින් ඉතා අපහසු කරයි.
- වින්දිතයා ආරක්ෂා කරයි: වින්දිතයන් සමඟ සැලකිල්ලෙන් සහ ගෞරවයෙන් කතා කරන ආකාරය මෙම මාර්ගෝපදේශය හරහා නීතිඥවරුන්ට සහ වෛද්යවරුන්ට උගන්වයි. එමගින් සම්මුඛ සාකච්ඡා ක්රියාවලිය තුළින් ඔවුන්ට තවත් බියක් හෝ මානසික කම්පනයක් ඇති නො වන බව තහවුරු කරයි.
රයිට් ටු ලයිෆ් ආයතනය ඉස්තාන්බුල් ප්රොටෝකෝලය භාවිත කරන්නේ කෙසේ ද?
ශ්රී ලංකාව තුළ මානව හිමිකම් ආරක්ෂා කිරීම සහ රාජ්ය ප්රචණ්ඩත්වය නතර කිරීම රයිට් ටු ලයිෆ් ආයතනයේ අපගේ ඉලක්කයයි. අපගේ දෛනික කාර්යයන්හි කොඳු නාරටිය වන්නේ ඉස්තාන්බුල් ප්රොටෝකෝලයයි:
- නඩු ජයග්රහණය කිරීම: පොලිස් වධහිංසාවට එරෙහිව මූලික අයිතිවාසිකම් පෙත්සම් ගොනු කිරීමට වින්දිතයන්ට උපකාර කරන විට, නිවැරදි වෛද්ය වාර්තා (අධිකරණ වෛද්ය නිලධාරි වාර්තා ලෙස හැඳින්වෙන) මත අප දැඩි ලෙස රඳා පවතී. වින්දිතයන් වෙනුවෙන් උසස් තත්ත්වයේ වෛද්ය පරීක්ෂණ ඉල්ලා සිටීම සඳහා ඉස්තාන්බුල් ප්රොටෝකෝලයේ ප්රමිතීන් අප භාවිත කරමු.
- පුහුණුව සහ වෙනසක් ඉල්ලා සිටීම: ශ්රී ලංකාවේ වෛද්යවරුන්, පොලිස් නිලධාරිවරුන් සහ විනිසුරුවරුන් විසින් ඉස්තාන්බුල් ප්රොටෝකෝලය ඉගෙන ගෙන භාවිත කළ යුතු බවට අප අවධාරණය කරමු. වධහිංසාව පිළිබඳ නඩුවක් මෙහෙයවන ඕනෑම අයෙකු මෙම නීතිරීති සම්බන්ධයෙන් පුහුණුව ලබා තිබිය යුතු බව අපගේ විශ්වාසයයි.
- සත්යය හෙළිදරව් කිරීම: වින්දිතයෙකුගේ තුවාල සිදු වූයේ ඔහු “බිම වැටුණු” නිසා හෝ “අත්අඩංගුවට ගැනීමට විරුද්ධ වූ” නිසා යැයි පවසමින් අපයෝජකයෝ බොහෝ විට බොරු කියති. මෙම නිදහසට කරුණු හුදෙක් බොරු බව ඔප්පු කිරීමට අවශ්ය වෛද්යමය සාක්ෂි ඉස්තාන්බුල් ප්රොටෝකෝලය මගින් අපගේ නීති කණ්ඩායමට ලබා දෙයි.
ඉස්තාන්බුල් ප්රොටෝකෝලය කියවන්න
වධහිංසාව රඳා පවතින්නේ නිශ්ශබ්දතාව සහ මුසාවන් මතය. ඉස්තාන්බුල් ප්රොටෝකෝලය මගින් සත්යය හෙළිදරව් කරන අතර, එමගින් වින්දිතයන්ගේ නිහඬ වේදනාව පැහැදිලි, ප්රබල සාක්ෂියක් බවට පත් කරයි.
මානව හිමිකම් ආරක්ෂකයෙකු ලෙස මෙම ලේඛනය අවබෝධ කර ගැනීම, ඔබගේ ප්රජාව තුළ සිටින දිවි ගලවා ගත් පුද්ගලයන්ට වඩාත් හොඳින් සහාය වීම සඳහා ඔබට උපකාරී වේ. ඔබට මෙහිදී නිල මාර්ගෝපදේශ කියවීමට සහ බාගත කිරීමට හැකියාව ඇත:
එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් කාර්යාලයෙන් ඉස්තාන්බුල් ප්රොටෝකෝලය (ඉංග්රීසි PDF) බාගත කරගන්න
ඔබ හෝ ඔබගේ ප්රජාවේ යමෙකු පොලිස් අපයෝජනයකට හෝ වධහිංසාවකට ලක් වී ඇත්නම්, රයිට් ටු ලයිෆ් මානව හිමිකම් මධ්යස්ථානය හා සම්බන්ධ වන්න. යුක්තිය උදෙසා සටන් කිරීමේදී ඔබ තනි නො වනු ඇත.